Devona
“Chorrahada qolgan odamlar” keyinchalik “Devona” nomi bilan kitobxonga taqdim etilgan. Qissa, asosan, fantastika janrida boʻlsa ham undan tarixiy voqealar va antiutopiya elementlarini topish mumkin. Kichik sayyoramizdan ming-minglab yorugʻlik yillari masofasida “Tang” sayyorasi mavjud boʻlib, oʻsha sayyora aholisi ilm-fanda juda yuqori natijalarga erishadi. Voqealar boʻlib oʻtayotgan paytda esa, “Yuksalish uchun ishlash, ishlash uchun yuksalish” shiori ostida mahalliy aholi sayyoradagi bor resurslarni ishlatib tugatmoqda. Sayyora “odam”larida hissiyot yoʻq. Mehr nima, nafrat nima bilishmaydi, faqatgina tabiiy ehtiyoj yuzasidan “oila” qurishadi. Ob-havo yashash uchun yaroqsiz boʻlganidan sunʼiy kislorod ishlab chiqarilgan va hatto havo ham sunʼiylashtirilgan. Yagona mutlaq mamlakatni donishmandlar kengashi boshqaradi. Ularning asosiy vazifasi esa yashash uchun yaroqli boʻlgan sayyorani topish va uni oʻrganishdan iborat. Ular uzoq yillik izlanishlardan soʻng Yerga milodiy 1920-yillarda yetib kelishdi. Qoʻngan joylari esa Qizilqum choʻli edi. Voqealar Buxorodan boshlanadi. Kelgindilar Rhaq va Lukn mahalliy odamlar qiyofasida maʼlumot toʻplashmoqda va ushbu maʼlumotlar asosida aholi “halokatga mahkum” deb topilsa, Tangliklar ushbu sayyora ustidan nazorat oʻrnatishadi va uni bosib oladi. Aksincha boʻlgan taqdirda, ushbu odamlar sayyorasiga tegilmaydi va ularning olami daxlsiz qoldiriladi. Rhaq odamlar orasiga “Tabib afandi” qiyofasida qoʻshiladi va ular bilan muloqotga kirishadi. Lukn ham odam qiyofasida yursa-da, u xufiyona ish tutishni maʼqul koʻradi. Safar yakuniga kelganda ular qanday xulosaga keladilar? Voqealarning boshqa asosiy qismi Fargʻonada va 1940-yilda boʻlib oʻtadi. Umuman olganda, Tohir Malikning ushbu asari orqali 1920-yillarda Buxorodagi yilt-yilt etayotgan yoshlar harakatini, Fargʻonada qizgʻin va parokanda holatda davom etayotgan boshboshdoqlik harakatlarini, Ulugʻ Vatan urushidan avvalgi 1940-yildagi vodiy odamlari hayoti haqida maʼlumotlar olishingiz mumkin.
